15.1 Eigi síðar en árið 2020 verði vistkerfi á landi og í ferskvatni vernduð og stuðlað að sjálfbærri nýtingu þeirra og endurheimt, einkum skóga, votlendis, fjalllendis og þurrkasvæða, í samræmi við skuldbindingar samkvæmt alþjóðasamningum.
15.2 Eigi síðar en árið 2020 hafi tekist að efla sjálfbærni skóga af öllu tagi, stöðva skógareyðingu, endurheimta hnignandi skóga og auka verulega nýskógrækt og endurrækta skóga um allan heim.
15.3 Eigi síðar en árið 2030 verði barist gegn eyðimerkurmyndun, leitast við að endurheimta hnignandi land og jarðveg, þ.m.t. land sem er raskað af eyðimerkurmyndun, þurrkum og flóðum, og unnið að því að koma á jafnvægi milli hnignunar og endurheimtar lands í heiminum.
15.4 Eigi síðar en árið 2030 verði vistkerfi í fjalllendi vernduð, meðal annars líffræðileg fjölbreytni þeirra, í því skyni að njóta ávinnings af nýtingu þeirra, sem er meginhugmyndafræði sjálfbærrar þróunar.
15.5 Gripið verði til brýnna og nauðsynlegra aðgerða til að sporna við hnignun náttúrulegra búsvæða og líffræðilegrar fjölbreytni. Eigi síðar en árið 2020 verði gripið til aðgerða til að vernda tegundir í bráðri hættu og koma í veg fyrir útrýmingu þeirra.
15.6 Stuðlað verði að sanngjarnri og jafnri skiptingu ávinnings af nýtingu erfðaauðlinda og eðlilegum aðgangi að slíkum auðlindum samkvæmt alþjóðlegum samþykktum.
15.7 Gripið verði til bráðaaðgerða til að binda enda á veiðiþjófnað og ólögleg viðskipti með vernduð dýr og plöntur og reistar skorður við eftirspurn og framboði á ólöglegum afurðum villtra dýra.
15.8 Gripið verði til ráðstafana eigi síðar en árið 2020 til að koma í veg fyrir aðflutning ágengra, framandi tegunda og dregið verulega úr áhrifum þeirra á vistkerfi á landi og í vatni. Tegundunum efst á lista verði útrýmt eða útbreiðslu þeirra eða fjölgun stýrt.
15.9 Eigi síðar en árið 2020 verði tekið tillit til gildis vistkerfis og líffræðilegrar fjölbreytni við gerð lands- og svæðisáætlana og í öllu þróunarferli, skýrslugerðum og aðgerðum til að draga úr fátækt.
15.A Kallað verði eftir fjármagni hvarvetna í því skyni að vernda líffræðilega fjölbreytni og vistkerfi og nýta á sjálfbæran hátt.
15.B Kallað verði eftir auknum úrræðum á öllum sviðum í því skyni að gera skógarauðlindir sjálfbærar og skapa hvata fyrir þróunarlöndin til að taka upp slíka stjórnun, meðal annars verndun og endurrækt.
15.C Efldur verði stuðningur á heimsvísu til að berjast gegn veiðiþjófnaði og ólöglegum viðskiptum með vernduð dýr og plöntur, meðal annars verði leitað leiða fyrir íbúa hinna ýmsu byggðarlaga til að afla sér lífsviðurværis á sjálfbæran hátt.
Ítarefni um markmið 15
Verndun vistkerfa á landi virðist ekki miða í átt að sjálfbærri þróun. Skóglendi minnkar á ógnarhraða, svæði rík af líffræðilegum fjölbreytileika eru ekki vernduð og margar dýrategundir eru í útrýmingarhættu. Auk þess hafa glæpir tengdir ólölegri sölu á villtu dýralífi aukist. Metnaðarfullar tilraunir hafa verið gerðar til að snúa þróuninni við líkt og að auka sjálfbæra skógrækt og vernda staði sem eru eru mikilvægir fyrir líffræðilegan fjölbreytileika. Mörg ríki hafa náð árangri við verndun líffræðilegs fjölbreytileika og vistkerfa.
Glæpir gegn lífríkinu ógna bæði dýraríkinu og mannlegri heilsu, til dæmis vegna nýrra sjúkdóma
Niðurbrot landsvæða hefur áhrif á milljarða fólks, eykur útrýmingu dýrategunda og hraðar loftslagsbreytingum af manna völdum
Niðurbrot lands hefur orðið á um fimmtungi landsvæðis jarðarinnar, eða því sem nemur um rúmlega tveimur milljarða hektara. Niðurbrot lands grefur undan velferð um það bil 3,2 milljarða manna og sem mun leiða til útrýmingar dýrategunda og flýta fyrir loftslagsbreytingum af manna völdum. Frá árinu 2000 til ársins 2015 varð mikil eyðing á landgróðri sem olli heildartapi landgæða á náttúrulegum landsvæðium.
Í upphafi árs 2020 höfðu 123 ríki skuldbundið sig til að setja sér markmið í því skyni að ná „hlutleysi í formi landeyðingar“ (e. ,,land degradation neutrality”) sem er óaðskiljanlegur hluti af heimsmarkmiðum SÞ um sjálfbæra þróun fyrir árið 2030. 60 ríki hafa formlega staðfest þessi markmið. Ef það tekst að snúa við þessari þróun landeyðingar myndi það ekki einungis bæta líffræðilegan fjölbreytileika og auka farsæld hjá milljörðum jarðarbúa, heldur einnig hafa góð áhrif á loftslagsvandann með ræktun, endurheimt og öðrum stjórnunaraðferðum.
Þrátt fyrir aukna viðleitni til að stjórna skóglendi með sjálfbærum hætti er skógareyðing mikil
Skógareyðing eykst um allan heim með tilheyrandi missi á skóglendi, en þó hægar en á fyrri áratugum. Frá árinu 2015 til ársins 2020 var árleg skógareyðing talin nema 10 milljónum hektara, sem lækkaði úr 12 milljónum hektara á árunum 2010 til 2015. Hlutfall skóglendis um allan heim minnkaði úr 31,9 prósenti árið 2000 niður í 31,2 prósent árið 2020. Þetta er um það bil 100 milljón hektara samdráttur, einkum vegna aukningar á landnotkun undir landbúnað.
Þessi skógareyðing grefur undan lífsbjörg ýmissa sveitasamfélaga, leiðir til aukningar á kolefnisútblæstri, minnkar líffræðilegan fjölbreytileika og eykur niðurbrot á landsvæðum. Á sama tíma og skógareyðing er mikil sýna upplýsingar frá árinu 2020 að hlutfall skóglendis á verndarsvæðum og sem lúta langtíma stýringaráætlunum jókst eða hélst óbreytt um allan heim.
Í dag fellur rúmlega helmingur af 4,06 hekturum skóglendis undir stýringaráætlanir og hlutfall skóglendis sem fellur undir verndun á jarðvegi og vatnsbirgðum er að aukast, sem hefur einkum gerst undanfarinn áratug.
Minna en helmingur lykilsvæða líffræðilegs fjölbreytileika eru vernduð og framfarir á því sviði hafa verið hægar
Árið 2020 nutu að meðaltali aðeins 44% lykilsvæða líffræðilegrar fjölbreytni (KBA – Key Biodiversity Areas) á landi og í ferskvatnsvistkerfum fullnægjandi verndar. Mörg þessara svæða standa því enn frammi fyrir ógnunum á borð við landnýtingarbreytingar, uppbyggingu og hnignun vistkerfa. Samkvæmt gögnum frá 2018 tengdust lykilsvæði líffræðilegrar fjölbreytni um 21% þeirra tegunda sem skráðar voru í útrýmingarhættu á rauðum lista Alþjóðanáttúruverndarsamtakanna (IUCN). Þetta undirstrikar mikilvægi þess að vernda þessi svæði til að koma í veg fyrir frekara tap líffræðilegrar fjölbreytni.
Einungis 13% af þessum svæðum eru að öllu leyti vernduð og 31% eru einungis vernduð að hluta. Frá árinu 2010 hefur hægt á aukningu verndaðra svæða sem ná yfir lykilsvæði líffræðilegrar fjölbreytni. Framfarir á þessu sviði hafa því verið hægari en á áratugnum þar á undan.
Líffræðilegur fjölbreytileiki minnkar á ógnarhraða
Ein alvarlegasta afleiðing mannlegra áhrifa á náttúruna er útrýming dýrategunda. Þegar tegundir deyja út raskast jafnvægi vistkerfa sem verða viðkvæmari fyrir áföllum og síður fær um að standast breytingar í umhverfinu. Á heimsvísu hefur hættan á útrýmingu dýrategunda aukist á undanförnum áratugum. Þetta endurspeglast í vísitölu rauða listans (Red List Index) sem mælir heildarútrýmingarhættu tegunda. Vísitalan lækkaði úr 0,82 árið 1990 í 0,75 árið 2015 og niður í 0,73 árið 2020. Gildi nálægt 1 gefur til kynna að fáar tegundir séu í útrýmingarhættu, en lægra gildi bendir til aukinnar hættu á útrýmingu.
Þetta þýðir að rúmlega 31.000 dýrategundir eru eiga í hættu að deyja út. Ástæðan er fyrst og fremst vegna niðurbrots lands sem er nýtt undir ósjálfbæran landbúnað, skógareyðingar, ósjálfbærrar uppskeru og viðskipta og aðskotadýra í framandi lífumhverfi. Ef þróunin heldur áfram á sama hraða og verið hefur mun vísitala rauða listans fara niður á við eða undir 0,70 markið árið 2030.
Til að stemma stigu við þessari þróun þarf að bregðast við svo tryggja megi umhverfi þeirra dýrategunda sem eru í útrýmingarhættu og minnka ógnina sem sem stafar frá landbúnaði, iðnaðaði, viðskipta og annarra geira samfélagsins. Alþjóðlegi ramminn um líffræðilega fjölbreytni til framtíðar miðar að því að stöðva og snúa við hnignun líffræðilegrar fjölbreytni fyrir árið 2030. Langtímamarkmiðið er að líffræðileg fjölbreytni hafi náð bata og sé á batabraut fyrir árið 2050.
Aðeins um þriðjungur ríkja er á réttri leið til að ná landsmarkmiðum sínum um vernd líffræðilegrar fjölbreytni
Margar landsáætlanir, tilkynningar og úttektir, auk svæðisbundinna fyrirætlana, hafa viðurkennt mikilvægi líffræðilegs fjölbreytileika í því skyni að styðja hagkerfi, matvælaframleiðslu og lýðheilsu, og skuldbinda sig þar með til að framfylgja alþjóðasamningum og kerfisbundnum áætlunum um líffræðilegan fjölbreytileika.
Staðan á Íslandi
Helstu áskoranir:
• Að vinna áfram að því að byggja upp net verndarsvæða sem ná yfir sem flesta þætti íslenskrar náttúru.
• Að vinna að endurheimt landgæða, stöðva eyðingu vistkerfa og sporna við hnignun líffræðilegar fjölbreytni.
• Að tryggja sjálfbæra nýtingu vistkerfa lands.
Eyðing skóga og eyðimerkurmyndun af mannavöldum fela í sér miklar áskoranir fyrir sjálfbæra þróun og í baráttunni gegn fátækt í heiminum. Mikilvægt er að berjast gegn frekari eyðingu skóga og eyðimerkurmyndun og vinna markvisst að endurheimt landgæða til þess að ná markmiðinu um að vernda líf á landi. Lífríki Íslands mótast af því að landið er eldvirk og ung úthafseyja fjarri öðrum löndum, að hluta til staðsett norðan við heimskautssbaug.
Landnám manna hafði mikil áhrif og vistkerfi á landi eru mjög mótuð af áhrifum mannsins sem lengst af var háður auðlindum landsins til að lifa af. Gengið var á kóga landsins og gróðurlendi eyddust vegna ósjálfbærrar beitar og votlendi voru nýtt til landbúnaðar. Í dag hefur tekist að stöðva þessa eyðingu fyrri alda að miklu leyti.
Að endurheimta landkosti og tryggja sjálfbæra nýtingu landgæða og vernds lífs á landi er umfangsmikið verkefni. Vaxandi áhrif loftslagsbreytinga á undanförnum áratugum hafa þegar haft merkjanleg áhrif á lífríki landsins og munu væntanlega gera áfram.
Ísland á alþjóðlegum vettvangi
Ísland hefur tekið virkan þátt í alþjóðlegri umræðu um þátt eyðimerkurmyndunar og endurheimtar vistkerfa í sjálfbærri þróun. Í samstarfi við Háskóla GRÓ (áður Háskólar Sameinuðu þjóðanna) rekur Ísland Landgræðsluskóla (UNU-LRT) sem vinnur að uppbyggingu þekkingar í þróunarlöndum á því sviði og miðlar reynslu Íslendinga við endurheimt landgæða og landgræðslu.
Ísland er á meðal stofnenda vinahóps Eyðimerkursamningsins á vettvangi Sameinuðu þjóðanna sem kom því til leiðar að verndun, endurheimt og stöðvun landeyðingar hlyti ríkari sess í heimsmarkmiðunum en áætlað var. Síðastliðið ár hefur Ísland einnig leitt samningaviðræður um ályktun er varðar eyðimerkurmyndun og landgræðslu í annarri nefnd Sameinuðu þjóðanna sem fjallar um sjálfbæra þróun.
Ísland hefur jafnframt beitt sér fyrir því að málefni sem varða endurheimt vistkerfa geti orðið hluti af samþættum aðgerðum við að berjast gegn loftslagsbreytingum á vettvangi Loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna (UN-FCCC). Íslenskir sérfræðingar hafa einnig tekið þátt í hnattrænu samstarfi um jarðvegsmál í þágu fæðuöryggis (e. Global Soil Partnership for Food Security) á vettvangi Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna (FAO).
Ísland hefur að auki verið virkur þátttakandi í ýmsum alþjóðasamningum sem lúta að lífi á landi og má þar sérstaklega nefna Samninginn um líffræðilega fjölbreytni (UN-CBD), Ramsar-samninginn um vernd votlendis og CITES-samninginn um alþjóðaverslun með plöntur og dýr í útrýmingarhættu. Vinnuhópur Norðurskautsráðsins (e. Arctic Council) um verndun lífríkis (CAFF) er staðsettur á Akureyri.
