Skipulag
Starfsemi Sameinuðu þjóðanna fer fram víðs vegar um heim en höfuðstöðvarnar eru í New York. Starfsemin fer fram á vegum fimm stofnana: allsherjarþingsins, öryggisráðsins, efnahags- og félagsmálaráðsins (ECOSOC), Alþjóðadómstólsins og skrifstofu samtakanna. Sérstofnanir Sameinuðu þjóðanna eru sjálfstæðar alþjóðastofnanir sem hafa ákveðna samninga við samtökin. Tengiliðurinn er efnahags- og félagsmálaráð Sameinuðu þjóðanna.
Fulltrúar allra aðildarríkja eiga sæti í allsherjarþinginu og geta rætt fyrir opnum tjöldum hvaða málefni sem er nema öryggisráðið sé að fjalla um það á sama tíma. Aðildarríki Sameinuðu þjóðanna eru nú 192 og hefur hvert ríki yfir að ráða einu atkvæði. Mikilvæg málefni þurfa samþykki tveggja þriðju hluta atkvæða. Hvert allsherjarþing stendur yfir í eitt ár og kemur nýtt þing saman um miðjan september ár hvert. Menginþunginn í störfum þess er frá setningu og fram undir jól. Þingið kýs sér forseta á hverju ári, það samþykkir ný aðildarríki að fenginni tillögu öryggisráðsins og ákveður hversu mikið hverju ríki ber að greiða af rekstrarkostnaði Sameinuðu þjóðanna og hvernig fénu skuli varið. Það kýs einnig aðalframkvæmdastjóra til fimm ára að fenginni tillögu öryggisráðsins og velur fulltrúa í aðrar stofnanir.
Störf allsherjarþingsins fara að mestu fram í sex undirnefndum þess og eiga öll aðildarríki fulltrúa í þeim. Í fyrstu nefnd er fjallað um afvopnunar- og öryggismál. Önnur nefnd fjallar um efnahags-, þróunar- og umhverfismál. Þriðja nefnd fjallar um félags- og mannréttindamál. Fjórða nefnd fjallar um sérstök pólitísk mál, ósjálfstæð lönd og nýlendur. Fimmta nefnd fjallar um fjárhags- og stjórnsýslumál og sjötta nefndin um þjóðréttarmál. Á meðan allsherjarþingið er að störfum halda ýmsir ríkjahópar samráðsfundi eftir því sem þörf gerist. Ísland tekur aðallega þátt í fundum Norðurlandahópsins, Vesturlandahópsins (WEOG) og samráði JUSCANZ-hópsins. Í síðastnefnda hópnum eru einkum WEOG-ríki, sem standa utan ESB, en einnig nokkur önnur. Þau eru Andorra, Ástralía, Bandaríkin, Ísland, Japan, Kanada, Noregur, Nýja-Sjáland, Mexíkó, Rússland, San Marínó, Suður-Kórea, Sviss og Tyrkland.
Árangur starfsins í ofangreindum nefndum allsherjarþingsins birtist fyrst og fremst í ályktunum (e. resolutions), en í þeim felst að jafnaði sameiginleg ákvörðun ríkja heims um samræmt viðhorf til alþjóðlegra viðfangsefna. Að baki þeim liggja umræður og samningaferli þar sem leitast er við að samræma ólík viðhorf og ná sameiginlegri niðurstöðu. Ályktanirnar geta orðið grundvöllur nýs ferlis sem leiðir til skuldbindandi alþjóðasamninga og með þeim hætti orðið að þjóðarétti. Ályktanir eru oft ítrekaðar í allsherjarþinginu ár eftir ár, ýmist lítt eða ekkert breyttar.
Nýtt mannréttindaráð var stofnað árið 2006 í kjölfar niðurstöðu leiðtogafundar Sameinuðu þjóðanna í september 2005 þar sem ákveðnar voru allsherjarendurbætur á starfsemi samtakanna. Nýja mannréttindaráðið fellur undir allsherjarþingið og leysir af hólmi mannréttindanefnd sem starfaði undir efnahags- og félagsmálaráðinu og hafði sætt vaxandi gagnrýni á undanförum árum. Nýja mannréttindaráðið mun starfa allt árið, en mannréttindanefndin starfaði aðeins sex vikur ár hvert. Í málflutningi sínum hafa fulltrúar Íslands lagt ríka áherslu á samsetningu ráðsins og að Ísland myndi ekki styðja ríki til setu í ráðinu sem sættu refsiaðgerðum af hálfu öryggisráðs SÞ vegna mannréttindabrota. Mannréttindaráðið hélt sinn fyrsta fund 19. júní 2006.
Allsherjarþingið og öryggisráðið samþykktu 21. desember 2005 stofnun friðaruppbyggingarnefndar (Peacebuilding Commission). Þessi samþykkt kom í kjölfar leiðtogafundarins í september, þar sem leiðtogarnir ákváðu að nefndin skyldi hefja störf fyrir árslok 2005. Nefndin starfar því hvort tveggja undir allsherjarþinginu og öryggisráðinu. Meginmarkmiðið með stofnun nefndarinnar er að koma á heildstæðara alþjóðlegu starfi til að tryggja varanlegan frið í stríðshrjáðum ríkjum. Nefndin á í raun að taka við þegar friðargæslusveitir hafa lokið hlutverki sínu.
Öryggisráðið ber aðalábyrgð á varðveislu heimsfriðar og öryggis. Völd sem ráðið hefur, þ.á m. til að grípa til hernaðaraðgerða, eru skilgreind í sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Öll aðildarríki Sameinuðu þjóðanna hafa með aðild sinni samþykkt að vera bundin af ákvörðunum öryggisráðsins og hrinda þeim í framkvæmd. Fimm ríki hafa fast sæti í ráðinu: Bandaríkin, Bretland, Frakkland, Kína og Rússland. Allsherjarþingið kýs hina fulltrúana tíu til tveggja ára í senn. Öryggisráðið má kalla saman hvenær sem er. Auk aðalframkvæmdastjórans getur hvaða land sem er, hvort sem það er aðili að Sameinuðu þjóðunum eða ekki, vísað til öryggisráðsins deilumáli eða málum sem teljast ógnun við heimsfriðinn. Aðildarríki skiptast á um að skipa forsæti ráðsins einn mánuð í senn og annar háttur er hafður á atkvæðagreiðslu í öryggisráðinu en í allsherjarþinginu. Ályktanir þarfnast stuðnings níu fulltrúa í öryggisráðinu en auk þess hafa ríkin fimm, sem fast sæti eiga í ráðinu, neitunarvald.
Efnahags- og félagsmálaráðið (ECOSOC) hefur mjög umfangsmikið verksvið og fæst við efnahagsmál, viðskipti, iðnvæðingu og efnahagsþróun, félagsmál, mannfjöldamál, barnaverndarmál, húsnæðismál, kvenréttindi, kynþáttamismunun, eiturlyfjamál, glæpavarnir, félagslega velferð, æskulýðsmál, umhverfismál og matvælamál. Einnig samþykkir ráðið tillögur um hvernig bæta megi menntun og heilsugæslu, svo og mannréttindi og frelsi hvar sem er í heiminum. Alls eiga 54 aðildarríki aðild að efnahags- og félagsmálaráðinu og eru þau kjörin af allsherjarþinginu til þriggja ára í senn. Ráðið heldur venjulega einn fund á ári og ræður meirihluti atkvæða úrslitum mála. Fjöldi nefnda tekur þátt í störfum ráðsins og að auki styðst það við sérstofnanir og áætlanir samtakanna. Sérstofnanir Sameinuðu þjóðanna eru sautján og er hver um sig sjálfstæð, með eigin fjárhag og höfuðstöðvar. Þær kanna vandamál, undirbúa tillögur og aðstoða þróunarlönd á sérsviðum sínum. Allsherjarþingið hefur einnig komið á fót ýmsum öðrum sérhæfðum stofnunum sem vinna í nánum tengslum við efnahags- og félagsmálaráðið og í flestum tilvikum gefa þær skýrslu til allsherjarþingsins og ráðsins.
Ísland situr í efnahags- og félagsmálaráðinu tímabilið 2005-2007 og fastafulltrúi Íslands var kjörinn einn af fjórum varaforsetum þess fyrir árið 2006. Síðast átti Ísland sæti í ráðinu árin 1997-1999. Ísland hefur á vettvangi ráðsins lagt áherslu á umhverfismál og bent á að brýnt sé að bæta aðgang fólks að raforku, annars verði þúsaldarmarkmiðunum ekki náð. Ísland hefur einnig bent á að við umhverfisstjórnun grunnvatns verði að taka mið af umhverfismálum hafsins og ítrekað mikilvægi þess að aðildarríki Sameinuðu þjóðanna framkvæmi áætlun um umhverfisvernd hafsins vegna mengunar frá landi. Enn fremur hefur Ísland lagt áherslu á að konur eigi hvarvetna rétt á menntun sem og að mikilvægt sé að grípa til brýnna aðgerða til verndar konum á átakasvæðum.
Þar sem síðasta gæsluverndarsvæðið, Palá, hlaut sjálfstjórn í október 1994 varð gæsluverndarráðið verkefnalaust. Á leiðtogafundi SÞ, sem haldinn var í New York dagana 14.-16. september 2005, var ákveðið að leggja gæsluvernarráðið niður.
Aðsetur Alþjóðadómstólsins er í Haag í Hollandi og starfar hann árið um kring. Dómarar eru fimmtán og eru þeir kosnir af allsherjarþinginu og öryggisráðinu. Níu dómarar verða að vera sammála til að unnt sé að kveða upp úrskurð. Samþykktir Alþjóðadómstólsins eru hluti af sáttmála Sameinuðu þjóðanna og eru því öll aðildarríki Sameinuðu þjóðanna sjálfkrafa aðilar að dómstólnum. Í 2. mgr. 36. gr. samþykkta dómstólsins er rætt um skyldulögsögu. Nokkrir tugir ríkja hafa gengist undir hana án fyrirvara, en önnur hafa gert ýmsa fyrirvara og mörg, þar á meðal Ísland, hafa ekki gengist undir lögsöguna.
Aðalframkvæmdastjórinn er æðsti embættismaður Sameinuðu þjóðanna og er skipaður af allsherjarþinginu samkvæmt tillögu öryggisráðsins til fimm ára í senn. Hann hefur yfirumsjón með starfsemi samtakanna. Hann getur lagt fyrir öryggisráðið hvers kyns vandamál sem hann telur að ógna kunni heimsfriðnum og lagt fram tillögur um málefni sem tekin skulu upp í allsherjarþinginu eða í öðrum stofnunum Sameinuðu þjóðanna. Starfslið skrifstofunnar vinnur að framkvæmd ákvarðana Sameinuðu þjóðanna. Kjörtímabil Kofi Annan rennur út í árslok 2006 og er búist við að nýr aðalframkvæmdastjóri verði frá Asíu.
