MÁLEFNI 2. NEFNDAR (efnahags-, þróunar- og umhverfismál)

Þróunarmál (ýmsir dagskrárliðir frá nr. 48 til 60)

Þróunarmál eru eitt helsta áherslumál Sameinuðu þjóðanna og í 2. nefnd allsherjarþingsins er fjallað um þróunarmál frá ýmsum sjónarhornum.

Í ályktun um fjármögnun þróunar eru ríki hvött til að tryggja nægilegt fjármagn til að standa við skuldbindingar sínar í þróunarmálum, þ.á m. þúsaldarmarkmiðin.

Í ályktun um áratug helgaðan útrýmingu fátækar (1997-2006) er lögð áhersla á að fylgja eftir niðurstöðum ráðstefnunnar um fjármögnun þróunar, sem haldin var í Monterrey í Mexíkó árið 2002, og að framkvæma samþykkt þeirrar ráðstefnu (svonefnda Monterrey-samþykkt).

Ályktun um konur og þróun hvetur ríki til að afnema mismunum gagnvart konum hvað varðar aðgang að lánsfjármagni, lögfræðiaðstoð, mörkuðum og tæknilegri aðstoð. Einnig er hvatt til þess að möguleikar kvenna til að eignast jarðir og aðrar fasteignir verði hinir sömu og karla.

Ályktun um alþjóðaviðskipti og þróun leggur áherslu á að Doha-samningaviðræðunum verði lokið sem fyrst. En nú hafa þær viðræður siglt í strand svo óvíst er hver skilaboðin verða á 61. allsherjarþingi. Þá voru samþykktar ályktanir um niðurstöður leiðtogafundarins í Jóhannesarborg, Almaty-aðgerðaáætlunina um landlukt þróunarríki og um vísindi og tækni í þágu þróunar.

Í ályktun um framkvæmdaáætlun um sjálfbæra þróun þróunarríkja á smáeyjum var ákveðið að endurskoða Barbados-áætlunina um sjálfbæra þróun í smáeyþróunarríkjum. Því ferli var lokið á fundi Sameinuðu þjóðanna á Máritíus í janúar 2005. Smáeyþróunarríki (SIDS) er sérstakur ríkjahópur innan Sameinuðu þjóðanna sem telur 44 ríki. Helsta sérstaða ríkjanna er að hagkerfi þeirra eru lítil, atvinnuvegir einhæfir, flutningar kostnaðarsamir vegna landfræðilegra aðstæðna og hversu berskjölduð þau eru fyrir hvers konar náttúruhamförum. Fátækt er einnig mikil og margt sem hamlar frekari þróun svo sem skortur á sjálfbærum lausnum í orkumálum, en einnig eru ónýtt tækifæri til vaxtar, til dæmis í sjávarútvegi.

Áherslur Íslands

Þróunarsamvinna er mikilvægur þáttur utanríkisstefnu Íslands. Með aukinni þátttöku í þessum málaflokki uppfylla Íslendingar pólitískar og siðferðilegar skyldur sínar sem ábyrg þjóð í samfélagi þjóðanna.

Á næstu árum verður umfangsmikil hækkun á opinberum framlögum til þróunarsamvinnu. Ríkisstjórn Íslands ákvað í apríl 2004 að opinber þróunaraðstoð sem hlutfall af vergri landsframleiðslu skuli hækka úr 0,19% árið 2004 í 0,35% árið 2009. Þegar því markmiði verður náð munu framlög Íslands til þróunarsamvinnu hafa hækkað úr 0,09% í 0,35% af vergri landsframleiðslu á réttum áratug sem er nærri fjórföldun. Þannig er staðfestur vilji íslenskra stjórnvalda til að leggja sitt af mörkum til að ná megi þúsaldarmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna og að Ísland axli þá ábyrgð sem felst í Monterrey-samþykktinni.

Samfara hækkun á framlögum til þróunarsamvinnu ákvað utanríkisráðherra að unnin yrði heildræn stefnumótun í þessum málaflokki. Í framhaldi voru stefnumið Íslands í þróunarsamvinnu 2005-2009 lögð fram til kynningar á Alþingi vorið 2005. Í stefnumiðunum er fjallað um skipulag og fram¬kvæmd þróunarsamvinnunnar og byggist hún á fjórum stoðum: 1) mann¬auði, jafnrétti og efnahagslegri þróun; 2) lýðræði, mann¬réttindum og stjórnarfari; 3) friði, öryggi og þróun; og 4) sjálfbærri þróun.

Þróunaraðstoð er veitt með tvennum hætti, annars vegar sem marghliða aðstoð sem felst í framlögum og styrkjum til alþjóðastofnana og sjóða sem að þróunarmálum starfa, en hins vegar sem aðstoð frá einu ríki til annars, eða svokölluð tvíhliða aðstoð.

Tvíhliða þróunaraðstoð Íslands sem unnin er af Þróunarsamvinnustofnun Íslands (ÞSSÍ) fer nú fram í sex löndum: Malaví, Mósambík, Namibíu, Úganda, Sri Lanka og Níkaragva. Samstarf við tvö síðasttöldu löndin hófst á árunum 2005 og 2006.

Sjávarútvegsmál eru sem fyrr mikilvægustu málaflokkar ÞSSÍ, en á síðari árum hefur stuðningur við félagsleg málefni (menntun, heilbrigðismál o.s.frv.) vaxið. Skiptingin milli helstu geira árið 2004 var eftirfarandi: Sjávarútvegsmál 39%, félagsleg verkefni 30% og heilbrigðisverkefni 11%.
Með stofnun Íslensku friðargæslunnar árið 2001 tóku íslensk stjórnvöld það mikilvæga skref að gera friðaruppbyggingu og aðstoð við fyrrum stríðshrjáð lönd að órjúfanlegum þætti í framlagi Íslands til alþjóðasamstarfs. Starfsemi friðargæslunnar er nú mikilvægur þáttur í aðstoð Íslands við þróunarríki.

Utanríkisráðuneytið fer með marghliða þróunaraðstoð Íslands sem felst í samstarfi á vettvangi fjölþjóðlegra þróunarstofnana. Ísland hefur, sökum smæðar sinnar, einskorðað þátttöku sína við tiltölulega fáar stofnanir, einkum ýmsar sérstofnanir SÞ líkt og Þróunaráætlun SÞ (UNDP), Matvæla- og landbúnaðarstofnun SÞ (FAO), Þróunarsjóð SÞ fyrir konur (UNIFEM), Barnahjálp SÞ (UNICEF), Matvælaáætlun SÞ (WFP) og Háskóla SÞ, en tveir skólar eru starfræktir á Íslandi - Sjávarútvegsskólinn og Jarðhitaskólinn. Sumarið 2005 opnaði Ísland fastanefnd hjá stofnunum Sameinuðu þjóðanna í Róm svo efla megi samstarf og stefnumótun á þeirra vegum. Ísland hefur einnig tekið virkan þátt í fjölþjóðlegu starfi nokkurra alþjóðafjármálastofnana er láta sig þróunarmál varða og ber þar helst að nefna Alþjóðabankann.

Stærstur hluti framlaga Íslands til marghliða þróunarsamvinnu hefur gengið til Alþjóðaframfarastofnunarinnar (IDA) sem er sá hluti Alþjóðabankans er hefur með málefni fátækustu ríkja heims að gera. Innan Alþjóðabankans er Ísland hluti af kjördæmi Norðurlanda og Eystrasaltsríkja, en saman skipa þau ríki aðalfulltrúa í stjórn bankans. Ísland gegndi formennsku innan kjördæmisins frá árinu 2003 til 2006 og skipaði Þorsteinn Ingólfsson sendiherra sæti aðalfulltrúa. Á því tímabili bar utanríkisráðuneytið ábyrgð á að samræma stefnu kjördæmisins gagnvart málefnum er tekin eru fyrir í stjórn bankans. Þá tekur Ísland í auknum mæli þátt í ýmsu öðru samstarfi við Alþjóðabankann, t.d. var Ísland meðal forystulanda við að ýta úr vör nýju átaksverkefni sem miðar að auknum stuðningi við þróunarríki á sviði sjávarútvegs (PROFISH). Þá hóf Ísland stuðning við orkumálaverkefni Alþjóðabankans (ESMAP) á árinu 2006, en markmið verkefnisins er að veita þróunarríkjum tæknilega ráðgjöf á því sviði.

Þróunaráætlun Sameinuðu þjóðanna er sú stofnun Sameinuðu þjóðanna sem telst hvað mikilvægust þegar kemur að þróunarmálum. Á undanförnum árum hafa árleg framlög Íslands til UNDP verið á bilinu 18 til 23 milljónir króna. Árið 2005 ákvað utanríkisráðuneytið að fjármagna ungliðastöður ("Junior Professional Officers") innan UNDP og hófu þrír ungliðar störf á vegum UNDP á haustdögum 2005. Allir ungliðarnir starfa í þróunarríkjum. Litið er svo á að með þátttöku Íslands í verkefninu muni byggjast upp mikilvæg þekking og reynsla af störfum Sameinuðu þjóðanna í þróunarlöndum. Þá munu störf ungra sérfræðinga á vettvangi Sameinuðu þjóðanna verða liður í að efla tengsl Íslands og samtakanna. Haustið 2006 fara þrír ungliðar til viðbótar til starfa á vegum SÞ, tveir á vegum UNICEF og einn á vegum UNIFEM.

Ísland hefur átt náið samstarf við Matvæla- og landbúnaðarstofnunin SÞ (FAO), en um áramótin 2003/2004 lauk þriggja ára setu Íslands í FAO ráðinu fyrir hönd Norðurlanda. Gerður hefur verið samstarfsamningur til þriggja ára við fiskideild FAO á sviði þekkingaruppbyggingar í sjávarútvegi. Byggir samningurinn m.a. á samstarfi við Sjávarútvegsskóla Sameinuðu þjóðanna.

Stuðningur við konur er mikilvægur þáttur í þróunarsamvinnu Íslands og hefur hann farið vaxandi á síðustu árum. Þróunarsjóður Sameinuðu þjóðanna fyrir konur (UNIFEM) miðar að bættum kjörum kvenna í heiminum og hefur sjóðurinn verið studdur af íslenskum stjórnvöldum síðastliðin ár. Framlög Íslands til UNIFEM hækkuðu úr 2,5 m.kr. árið 2004 í 32 m.kr. árið 2006. Þá leggja íslensk stjórnvöld áherslu á stuðning við börn í þróunarríkjunum, þ.á m. með verulegri hækkun framlaga til Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna (UNICEF).

Framlag Íslands til Matvælaáætlunar Sameinuðu þjóðanna (WFP) hefur einnig farið stighækkandi á síðustu árum. Meðal verkefna sem Ísland hefur stutt á vegum WFP á árinu 2006 er matvælaaðstoð í Líbanon, Austur-Tímor og á sjálfstjórnarsvæðum Palestínumanna.

Árið 2004 var ákveðið að íslensk stjórnvöld myndu athuga möguleika á þróunarsamstarfi við smáeyþróunarríkin (SIDS) og vinna þannig að sameiginlegum hagsmunum er varða málefni hafsins og sjálfbæra þróun. Í þessu skyni var settur á laggirnar sérstakur sjóður er hefur það að markmiði að aðstoða smáeyþróunarríki á sviði sjálfbærrar þróunar og auka þar með samskipti íslenskra stjórnvalda við viðkomandi ríkjahóp, meðal annars á vettvangi Sameinuðu þjóðanna.

Nánari upplýsingar um þróunaraðstoð Íslands er að finna í Stefnumiðum Íslands í þróunarsamvinnu 2005-2009 sem finna má á slóðinni http://www.utn.stjr.is/utanrikismal/throunarsamvinna/

Umhverfismál (ýmsir dagskrárliðir)

Ríó-ráðstefnan (heimsráðstefna Sameinuðu þjóðanna um umhverfi og þróun) árið 1992 markaði tímamót í alþjóðlegri umfjöllun um umhverfis- og þróunarmál, meðal annars með samþykkt Ríó-yfirlýsingarinnar. Yfirlýsingin sjálf er stutt og kjarnyrt skjal sem hefur að geyma 27 meginreglur í umhverfis- og þróunarmálum. Annað lokaskjal Ríó-ráðstefnunnar, sem einnig hefur haft mikil áhrif á þessu sviði, er kallað dagskrá 21 (Agenda 21). Er þar um að ræða víðtæka framkvæmdaáætlun í umhverfismálum sem þjónar í raun hlutverki handbókar ríkja um alþjóðasamvinnu og aðgerðir til að ná fram markmiðum sjálfbærrar þróunar.

Úr jarðvegi Ríó-ráðstefnunnar hafa einnig sprottið aðrir mikilvægir samningar sem hafa haft mikil áhrif á þessu sviði. Annars vegar er um að ræða loftslagssamninginn (United Nations Framework Convention on Climate Change), sem Kýótó-bókunin var gerð við, og hins vegar samninginn um líffræðilegan fjölbreytileika (Convention on Biological Diversity). Báðir þessir samningar hafa átt stóran þátt í að marka stefnu í umhverfisvernd á síðastliðnum áratug og svo mun eflaust verða enn um sinn.

Leiðtogafundurinn í Jóhannesarborg var haldinn tíu árum á eftir fundinum í Ríó og bar hann yfirskriftina "sjálfbær þróun". Umræður á þeim fundi snérust fyrst og fremst um það hvernig hægt væri að koma í framkvæmd mörgum af þeim fyrirheitum sem er að finna í dagskrá 21 og öðrum samþykktum Ríó-fundarins. Á fundinum var samþykkt stutt pólitísk yfirlýsing, sem gengið hefur undir nafninu Jóhannesarborgaryfirlýsingin, þar sem ríki ítreka skuldbindingu sína um að hefja sjálfbæra þróun. Einnig var samþykkt ítarleg framkvæmdaáætlun sem hefur áhrif á margar af ályktunum Sameinuðu þjóðanna er snerta umhverfismálefni.

Nánari upplýsingar um dagskrá 21 má finna á eftirfarandi slóð:
http://www.samband.is/dagskra21/template1.asp?Id=361&sid=171

Innan Sameinuðu þjóðanna hefur efnahags- og félagsmálaráðið (ECOSOC) yfirumsjón með starfi samtakanna í umhverfismálum, en ein af virkustu og mikilvægustu undirnefndum ráðsins er nefnd um sjálfbæra þróun (CSD) sem stýrir framkvæmdaáætlunum samtakanna á sviði sjálfbærrar þróunar. Nefndin kemur saman árlega og fjallar þá um afmörkuð viðfangsefni sem rekja má til leiðtogafundarins í Jóhannesarborg árið 2002. Hverju viðfangsefni eru gerð skil á tveggja ára tímabili, þar sem fyrra árið er helgað mati á þeim árangri sem náðst hefur, en seinna árið stefnumörkun til framtíðar. Orkumál og loftslagsmál eru þannig meðal helstu viðfangsefna sem tekin eru til umfjöllunar í nefndinni á árunum 2006−2007. Umhverfisáætlun Sameinuðu þjóðanna (UNEP), með aðsetur í Nairóbí, er sú stofnun samtakanna sem helgar sig umhverfismálum að staðaldri.

Á árinu 2005 tók utanríkisráðuneytið við fyrirsvari af umhverfisráðuneytinu í málefnum sem lúta að samningi Sameinuðu þjóðanna gegn eyðimerkurmyndun og verður sett á laggirnar sérstök landsnefnd undir forystu utanríkisráðuneytisins um þau málefni.

Áherslur Íslands

Stefna Íslands í umhverfismálum byggir á sjónarmiði sjálfbærrar þróunar sem endurspeglast í dagskrá 21 og framkvæmdaáætlun leiðtogafundarins sem haldinn var í Jóhannesarborg árið 2002. Á leiðtogafundinum lagði Ísland áherslu á málefni hafsins og orkumál. Niðurstaða fundarins var sú að samkomulag náðist um viðurkenningu á vistkerfisnálguninni þar sem segir að hafið sé ekki aðeins mikilvægt fyrir vistkerfið heldur einnig fyrir velferð og hagsæld margra ríkja. Einnig var samþykktur texti um afnám ríkisstyrkja í sjávarútvegi og tilmæli um að alþjóðlegar fjármálastofnanir á sviði þróunaraðstoðar veiti aðstoð við uppbyggingu sjálfbærs sjávarútvegs í þróunarlöndunum. Enn fremur var samþykkt í Jóhannesarborg að stefnt skyldi að því að byggja upp fiskistofna þannig að nytjastofnar næðu hámarksafrakstri ekki seinna en 2015.

Umræður um orkumál voru áberandi í Jóhannesarborg og var einkum rætt um hvort setja ætti töluleg markmið varðandi aukið hlutfall endurnýjanlegrar orku. Undir lok fundarins náðist sátt um að í textanum væri lögð áhersla á mikilvægi þess að auka vægi endurnýjanlegrar orku. Annað mál sem var ofarlega í umræðum um orkumál snerist um tillögu er miðaði að því að draga úr niðurgreiðslum á þeim tegundum af orku sem hafa neikvæð áhrif. Samkomulag náðist um að hvetja til þess en þó með ýmsum fyrirvörum og án þess að getið væri um tímasetningu. Enn fremur var samþykkt að hvetja til aukinnar tækniaðstoðar við þróunarríki á sviði orkumála og þá ekki síst á sviði endurnýjanlegra orkugjafa, þ.á m. vatnsorku.

Ísland nýtur sérstöðu sinnar á sviði orkumála þar sem endurnýjanlegir orkugjafar sjá fyrir sjötíu af hundraði orkunotkunar landsmanna og enn hefur ekki verið virkjaður nema hluti af því vatnsafli og jarðhita sem talið er að hagkvæmt og vistvænt sé að nýta til raforkuframleiðslu. Viðleitni Íslendinga til að auka nýtingarhlutfall endurnýjanlegrar orku enn frekar í orkubúskapnum með þróun vetnis sem orkubera fyrir ökutæki og skip hefur vakið athygli. Á 14. fundi nefndar SÞ um sjálfbæra þróun, þar sem m.a. var lögð sérstök áhersla á endurnýjanlega orku, stóðu fulltrúar Íslands fyrir tveimur kynningarviðburðum um jarðhita og vetni. Áfram verður unnið að því að kynna á vettvangi Sameinuðu þjóðanna hugmyndir íslenskra stjórnvalda um nýtingu á vetni og hvernig vetni getur gegnt lykilhlutverki í vistvænum orkubúskap framtíðarinnar.