MÁLEFNI 3. NEFNDAR (félags- og mannréttindamál)

Almennt um mannréttindi

Eitt af fjórum grundvallarmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna er að koma á alþjóðasamvinnu til að efla og stuðla að virðingu fyrir mannréttindum og grundvallarfrelsi allra án tillits til kynþáttar, kyns, tungu eða trúarbragða, sbr. 3. tl. 1. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Að frátalinni mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna sem samþykkt var af allsherjarþinginu árið 1948 mynda sex alþjóðasamningar um mannréttindi hornstein mannréttindastarfs samtakanna. Það eru mannréttindasamningarnir tveir frá árinu 1966, um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi ("International Covenant on Civil and Political Rights", CCPR) annars vegar og um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi ("International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights", CESCR) hins vegar. Þessir tveir samningar ásamt tveimur viðbótarbókunum við CCPR mynda svonefndan "International Bill of Human Rights". Aðrir helstu samningar á sviði mannréttinda eru eftirfarandi: alþjóðasamningurinn um afnám alls misréttis gegn konum ("Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women", CEDAW), alþjóðasamningurinn um útrýmingu alls kynþáttamisréttis ("Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination", CERD), alþjóðasamningurinn gegn pyndingum og annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingum ("Convention against Torture and Other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment", CAT) og loks alþjóðasamningurinn um réttindi barnsins ("Convention on the Rights of the Child", CRC). Ísland á aðild að öllum framangreindum samningum. Að auki eru í gildi sex viðbótarbókanir við fjóra af ofangreindum samningum.

Starf Sameinuðu þjóðanna á sviði mannréttinda skiptist í aðalatriðum á milli allsherjarþingsins í New York og sérstaklega þriðju nefndar þess, nýja mannréttindaráðsins í Genf (HRC) svo og undirnefnda og vinnuhópa þess. Þess skal getið að mannréttindaskrifstofa Sameinuðu þjóðanna (OHCHR) er einnig staðsett í Genf ásamt mannréttindafulltrúa samtakanna (UNHCHR). Jafnframt eru skrifstofur vel flestra mannréttindasamninga staðsettar í Genf og þar fara fram í flestum tilfellum skýrsluvarnir aðildarríkja samkvæmt viðkomandi samningum svo og samningaviðræður um gerð nýrra samninga. Genf er þar af leiðandi mikilvægur hlekkur á þessu sviði hvað m.a. Sameinuðu þjóðirnar og allsherjarþingið varðar. Helsti munurinn á uppbyggingu þriðju nefndar annars vegar og mannréttindaráðsins hins vegar er sá að öll aðildarríki Sameinuðu þjóðanna eiga aðild að 3. nefndinni en einungis 47 aðildarríki Sameinuðu þjóðanna eiga aðild að hinu nýja mannréttindaráði hverju sinni.

Ekki þarf að hafa mörg orð um að mannréttindi í sinni fjölbreyttustu mynd eru eitt af mikilvægustu viðfangsefnum Sameinuðu þjóðanna og endurspeglast sú staðreynd í störfum þriðju nefndar allsherjarþingsins sem fjallar um mannréttindi og félagsmál. Þriðja nefndin samþykkti á síðasta allherjarþingi rúmlega 60 ályktanir og var um þriðjungur þeirra samþykktur með atkvæðagreiðslu og búast má við svipuðum fjölda á 61. allsherjarþinginu. Helstu átakamál í nefndinni á síðasta allsherjarþingi voru ályktanir sem snúa að réttindum kvenna og ályktunartillögur um ástand mannréttindamála í ákveðnum aðildarríkjum.

Áherslur Íslands

Í samræmi við 55. og 56. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna hefur Ísland skuldbundið sig til aðgerða sem stuðla að og efla almenna viðurkenningu á mannréttindum og grundvallarfrelsi, án nokkurrar mismunar, sbr. einnig 3. tl. 1. gr. sáttmálans.

Mannréttindi eru mikilvægur þáttur í utanríkisstefnu Íslands. Oft eru mannréttindi og samningar þar um virtir að vettugi og leiðir slíkt oft til óstöðugleika og vopnaðra átaka, ýmist innanlands eða á milli ríkja. Slíkt getur auðveldlega haft áhrif á frið og öryggi í heiminum. Til að öryggi sé til staðar er nauðsynlegt að lýðræði sé fyrir hendi ásamt virðingu fyrir mannréttindum. Þannig er nú oft talað um mannréttindi og öryggi í sömu andránni. Íslensk stjórnvöld leggja ríka áherslu á að reglur þjóðaréttar m.a. um mannréttindi séu virtar.

Til að efla öryggi og mannréttindi og vernda gerða mannréttindasamninga, stuðla að þróun þeirra og tryggja framkvæmd þeirra leggja íslensk stjórnvöld áherslu á eftirfarandi: að þegnar annarra ríkja njóti einnig þeirra ákvæða sem hinir ýmsu mannréttindasamningar kveða á um og hafa verið samþykktir innan Sameinuðu þjóðanna eða á öðrum alþjóðavettvangi; að mannréttindi séu algild og á ábyrgð alþjóðasamfélagsins alls; að tryggja nútímalega túlkun á stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna þar sem öryggi og mannréttindi eru í brennidepli; að standa áfram vörð um Alþjóðlega sakamáladómstólinn ("International Criminal Court", ICC); að baráttan gegn hryðjuverkum verði ekki á kostnað mannréttinda eða mannúðarlaga; að stuðla að virku eftirlitskerfi með því að mannréttindalög séu virt. Þannig munu íslensk stjórnvöld beita sér hvað mest í eftirtöldum málaflokkum í störfum þriðju nefndar. Þess ber að geta að listinn er ekki tæmandi og ekki settur upp í áhersluröð.

Réttindi kvenna og stúlkubarnsins (dagskrárliður 60)

Gert er ráð fyrir að lögð verði fram áfangaskýrsla á 61. allsherjarþinginu um ofbeldi gegn konum. Áfangaskýrslan er mikilvæg ekki síst vegna þess að þau ríki sem vilja ganga skemmst á þessu sviði bera oft fyrir sig skort á upplýsingum til að komast hjá efnislegri umfjöllun. Jafnframt er að vænta samantektar um sölu barna og kvenna.

Áherslur Íslands

Ísland hefur ávallt verið meðflytjandi að ályktunum sem stuðla að eflingu réttinda kvenna og stúlkubarnsins og telur þau algild eins og önnur mannréttindi. Því hafnar Ísland öllum tilvísunum til menningarlegrar sérstöðu þegar um er að ræða grundvallarréttindi kvenna og stúlkubarnsins. Ísland styður styrkingu alþjóðlegrar samvinnu gegn mansali en eðli málsins samkvæmt er alþjóðleg samvinna grundvöllur í að ná því markmiði að koma í veg fyrir og útrýma þessari vaxandi vá. Ísland leggur áherslu á skilvirka framkvæmd alþjóðasamningsins um afnám alls misréttis gegn konum, CEDAW og hefur hvatt þau ríki sem ekki hafa enn gerst aðilar að samningnum eða viðbótarbókuninni við hann, að gera slíkt. Einnig hefur Ísland hvatt þau ríki sem gert hafa fyrirvara við samninginn að endurskoða þá. Jafnframt hefur Ísland hvatt þau ríki er gert hafa fyrirvara sem ekki samrýmast tilgangi og markmiðum samningsins, að draga þá til baka.

Ályktun öryggisráðsins nr. 1325 um konur, frið og öryggi.

Til að stuðla að framkvæmd ályktunar 1325 er mikilvægt að hennar sé getið í þeim ályktunum allsherjarþingsins sem fjalla um mál sem henni tengjast.
Áherslur Íslands
Íslensk stjórnvöld styðja að öllu jöfnu tilvísanir í ályktun 1325 í ályktunum allsherjarþingsins þar sem það á við.

Réttindi barnsins (dagskrárliður 62)

Gert er ráð fyrir að lögð verði fram lokaskýrsla Paulo Sergio Pinhiero sértaks fulltrúa aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna um ofbeldi gegn börnum. Jafnframt er gert ráð fyrir að lögð verði fram skýrsla aðalframkvæmdastjórans um réttindi barnsins, svo og skýrsla sérstaks fulltrúa aðalframkvæmdastjórans um þátttöku barna í vopnuðum átökum. Meginréttarheimildin á þessu sviði er alþjóðasamningurinn um réttindi barnsins og tvær viðbótarbókanir við hann. Alls hafa 192 ríki gerst aðilar að samningnum en aðeins tvö aðildarríki Sameinuðu þjóðanna hafa ekki fullgilt hann, Bandaríkin og Sómalía.

Áherslur Íslands

Ísland leggur ríka áherslu á mikilvægi þess að tryggja framkvæmd samningsins, að ríki sem gert hafa fyrirvara við hann sem telja verður að brjóti í bága við samninginn dragi þá til baka og að skorað sé á öll ríki að gerast aðilar að honum. Sama gildir um viðbótarbókanirnar tvær. Ísland er ávallt meðflytjandi að ályktunum nefndarinnar um réttindi barnsins og réttindi stúlkubarnsins en vegna slæmrar stöðu stúlkna víða er talin ástæða til að gera sérstakar ráðstafanir til að tryggja réttindi þeirra.

Kynþáttamisrétti (dagskrárliður 64)

Umræðan á þessu sviði snýst fyrst og fremst um aðgerðir í baráttunni gegn kynþáttafordómum, kynþáttamisrétti, útlendingahatri o.fl., ekki síst með eftirfylgni alþjóðasamningsins um útrýmingu alls kynþáttamisréttis og samþykkt alþjóðaráðstefnunnar sem haldin var í Durban 2001. Ekki var eining um niðurstöðuskjöl alþjóðaráðstefnunnar þó svo að þau hafi verið samþykkt án atkvæðagreiðslu. Umrædd ósamstaða í Durban hefur leitt til þess að innihald og framkvæmd Durban- yfirlýsingarinnar og framkvæmdaáætlunarinnar eru enn ágreiningsefni í umræðum á meðal aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna. Því hefur ekki verið hægt að ná einróma samþykki um hina árlegu ályktun þriðju nefndar sem á niðurstöðuskjölunum er byggð.

Áherslur Íslands

Ísland mun halda áfram að styðja aðgerðir í baráttunni gegn kynþáttafordómum og m.a. tryggja framkvæmd alþjóðasamningsins um útrýmingu alls kynþáttamisréttis ásamt því að styðja framkvæmd lokaskjala Durban-ráðstefnunnar. Ísland hefur ávallt greitt atkvæði með ályktun þriðju nefndar um framkvæmd og eftirfylgni Durban- ráðstefnunnar.

Pyndingar og önnur ómannúðleg eða vanvirðandi meðferð eða refsing (dagskrárliður 66)

Ísland flutti ályktunartillögu í allsherjarþinginu haustið 2002 um pyndingar og aðra ómannúðlega eða vanvirðandi meðferð eða refsingu sem lögð var fram fyrir hönd Norðurlandanna. Ályktunin byggir í aðalatriðum á alþjóðasamningnum um þetta efni og var hún samþykkt einróma. Ályktun þessi er að jafnaði lögð fram af Danmörku fyrir hönd Norðurlandanna en haustið 2002 fóru Danir með formennsku í ESB og gátu því ekki lagt hana fram. Danmörk lagði ályktunina fram á síðasta allsherjarþingi og var hún samþykkt samhljóða.

Umræðan innan Sameinuðu þjóðanna um pyndingar byggist á alþjóðasamningnum gegn pyndingum og annarri ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Einnig er áhersla á mannréttindayfirlýsinguna sem hefur að geyma mjög afdráttarlaust bann við umræddri háttsemi. Einnig er skírskotað í mannúðarlög og alþjóðasamninginn um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi sem kveður á um að bann við þessum mannréttindabrotum sé ófrávíkjanlegt.

Áherslur Íslands

Íslensk stjórnvöld telja að bann við pyndingum sé ófrávíkjanlegt að þjóðarétti, óháð því hvort ríki eru aðilar að alþjóðasamningum sem banna pyntingar eða ekki. Vernda beri hugsanleg fórnarlömb og koma í veg fyrir refsileysi þeirra sem brjóta gegn banninu með því að tryggja að rannsóknir fari fram og sekum sé refsað.

Mannréttindi í einstökum ríkjum/svæðum (dagskrárliður 66)

Lagðar eru fram ályktanir um ástand mannréttindamála í einstökum ríkjum í þriðju nefnd allsherjarþingsins.
Á síðasta allsherjarþingi fjallaði þriðja nefnd um nokkrar ályktanir um mannréttindaástand í einstökum ríkjum samtakanna, í Íran, Norður-Kóreu, Súdan, Austur-Kongó, Búrma, Túrkmenistan og Úsbekistan. Ályktunin um Búrma var sú eina sem samþykkt var án atkvæðagreiðslu. Aðrar ályktanir voru samþykktar með atkvæðagreiðslu en ályktun um Súdan var vísað frá á fundi nefndarinnar.

Í umræðu innan nefndarinnar endurspeglaðist greinilega að það er umdeilt meðal aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna hvort allsherjarþingið eigi að álykta um mannréttindaástandið í einstökum ríkjum. Það skorti á að eitt sé látið yfir öll ríki ganga; ákveðin ríki séu valin úr og ályktað um þau, án þess að fjallað sé um mannréttindaástandið í ríkjum sem vitað er að virða ekki mannréttindi þegna sinna. Á móti kemur að umræða um mannréttindi getur orðið mjög almenns eðlis og úr tengslum við raunveruleikann ef ekki eru rædd einstök tilvik. Oftast er mikið á undan gengið áður en ályktað er um mannréttindi í ákveðnum löndum og búið að reyna ýmis önnur úrræði.

Áherslur Íslands

Íslensk stjórnvöld eru þeirrar skoðunar að ályktanir um mannréttindaástand í einstökum ríkjum séu gagnlegt tæki til að þrýsta á þau að standa við skuldbindingar sínar á sviði mannréttinda. Þannig styður Ísland landatillögur séu þær lagðar fram með efnislegum rökstuðningi um að ríki vanvirði skuldbindingar sínar á sviði mannréttinda. Á síðasta allsherjarþingi var Ísland meðflytjandi að öllum landatillögum í þriðju nefndinni.