MÁLEFNI 4. NEFNDAR (sérstök pólitísk mál og nýlendumál)

Friðargæslusveitir Sameinuðu þjóðanna (dagskrárliður 31)

Eðli og umfang friðargæslu er viðfangsefni 4. nefndar allsherjarþingsins, en ákvarðanir um einstök friðargæsluverkefni eru teknar í öryggisráðinu. Ákvarðanir um fjármögnun verkefnanna eru teknar í 5. nefnd. Eðli og verksvið friðargæslu hefur hins vegar breyst á síðustu árum og verkefnin ná nú ekki aðeins til hernaðarlegra þátta heldur í vaxandi mæli einnig til fyrirbyggjandi aðgerða og samfélagslegrar þróunar, svo sem uppbyggingar löggæslu og endurhæfingar fyrrum vígamanna, eða það sem nefnist "Peacebuilding."

Átján friðargæsluverkefni voru starfrækt á yfirstandandi ári. Þrjú þessara verkefna voru í Evrópu: UNOMIG í Georgíu, UNMIK í Kosovó og UNFICYP á Kýpur. Hvarvetna er nú lögð áhersla á að auka gæði friðargæsluliðs, taka á vandamálum sem koma upp í samskiptum við heimamenn, byggja upp löggæslu og endurhæfa fyrrum hermenn. Strangar reglur voru settar um framferði friðargæsluliða eftir að upp komst um kynferðislega misnotkun hermanna við friðargæslu í Austur-Kongó.

Áherslur Íslands

Íslendingar hafa lagt fram friðargæsluliða til verkefna á vegum Sameinuðu þjóðanna í Bosníu og Kosovó. Ísland hefur lagt fram fé og friðargæsluliða til sveita NATO í Afganistan sem eru í landinu í umboði Sameinuðu þjóðanna samkvæmt ályktunum öryggisráðsins. Einnig hafa Íslensk stjórnvöld greitt sinn fulla skerf af kostnaði friðargæslu Sameinuðu þjóðanna. Ísland er aðili að hinni sérstöku friðargæslunefnd Sameinuðu þjóðanna sem fjallar um starfsemi friðargæsluverkefna samtakanna.

Kýpurdeilan (dagskrárliður 19)

Tyrkneskar hersveitir réðust inn í Kýpur árið 1974 og lögðu þriðjung landsins (norðurhlutann) undir sig eftir að til valda komst stjórn sem vildi sameina Kýpur Grikklandi. Sjálfstætt tyrkneskt lýðveldi á Norður-Kýpur hefur ekki hlotið viðurkenningu umheimsins. Aðeins Tyrkland hefur viðurkennt landið sem sjálfstætt ríki. Deila grísku og tyrknesku þjóðarbrotanna á Kýpur er orðin ein þrálátasta deilan sem komið hefur til kasta Sameinuðu þjóðanna.

Í apríl 2004 fór fram þjóðaratkvæðagreiðsla á Kýpur um sameiningaráætlun Sameinuðu þjóðanna. Aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna, Bandaríkin og Evrópusambandið beittu sér mjög fyrir því að samningar tækjust. Hins vegar höfnuðu Kýpur-Grikkir áætluninni (75 af hundraði á móti) og tók hún því ekki gildi þótt Kýpur-Tyrkir hafi samþykkt hana með nær 65 af hundraði atkvæða. Kýpur-Grikkir settu helst fyrir sig að samkvæmt tillögu Sameinuðu þjóðanna áttu ekki allir Grikkir, sem reknir voru frá heimkynnum sínum eftir innrás Tyrkjahers 1974, að fá að snúa aftur. Önnur ástæða var sú að gert var ráð fyrir að þúsundum Tyrkja frá meginlandinu, sem sest hafa að á eynni, yrði leyft að búa þar áfram. Þá voru Kýpur-Grikkir einnig mótfallnir því að tyrkneska hernum yrði leyft að hafa herstöðvar á eynni enn um sinn. Við þetta allt bætist síðan gagnkvæm andúð og vantraust milli stríðandi aðila.

Af hálfu Sameinuðu þjóðanna hefur því verið lýst yfir að óbreytt ástand í málefnum eyjarinnar sé óásættanlegt fyrir aðildarríkin og samstaða hefur verið á alþjóðavettvangi um að rétt væri að umbuna Kýpur-Tyrkjum fyrir þann friðarvilja er þeir sýndu og aflétta viðskiptahindrunum. Hins vegar hafa Kýpur-Grikkir gert hvað þeir geta til að standa í vegi fyrir slíkum tilslökunum.

Friðargæslusveitir Sameinuðu þjóðanna, UNFICYP, fylgjast með ástandinu og gæta hlutlausa svæðisins. Í sveitunum eru nú tæplega 1000 her- og lögreglumenn og er framlenging dvalar UNFICYP samþykkt hálfsárslega í öryggisráðinu.

Áherslur Íslands

Ísland hefur ítrekað lýst yfir stuðningi við tilraunir Sameinuðu þjóðanna og annarra sem reyna að sætta sjónarmið í þessu langvinna deilumáli.

Vestur-Sahara (dagskrárliður 147)

Hersveitir Marokkó tóku yfir landsvæði Vestur-Sahara árið 1975 eftir brotthvarf Spánverja frá fyrrum nýlendu sinni. Polisario, uppreisnar/frelsissamtök Sahrawia, en svo nefnast upphaflegir íbúar Vestur-Sahara, lýstu yfir stofnun sjálfstæðs ríkis árið 1976. Lok kalda stríðsins ásamt batnandi samskiptum Alsír og Marokkó hafa gert Sameinuðu þjóðunum kleift að taka virkari þátt í tilraunum til að koma á friði á svæðinu. Friðargæsla Sameinuðu þjóðanna hefur starfað í Vestur-Sahara síðan 1991 er komið var á vopnahléi.

Árið 1997 var James Baker, fyrrverandi utanríkisráðherra Bandaríkjanna, skipaður sérstakur sendifulltrúi framkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna. Baker sagði af sér árið 2004 eftir að þriðju tilraun hans til að koma á þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði svæðisins var hafnað af stjórnvöldum í Marokkó. Í tillögunum fólst að íbúar svæðisins fengju eigin stjórn og heimild til að greiða atkvæði um fullt sjálfstæði innan fimm ára. Deilt hefur verið um rétt til þátttöku í kosningunum en Marokkómenn krefjast þess að landtökumenn fái að taka þátt í þeim.

Málefni Vestur-Sahara komu til afgreiðslu í fjórðu nefnd á 60. allsherjarþingi og var ályktun um Vestur-Sahara samþykkt án atkvæðagreiðslu.

Áherslur Íslands

Ísland hefur lýst yfir stuðningi við friðarumleitanir Sameinuðu þjóðanna og tekið undir ályktanir er lúta að fjármögnun friðargæslusveita í Vestur-Sahara. Íslensk stjórnvöld telja mikilvægt að alþjóðasamfélagið veiti þráteflinu í Vestur-Sahara meiri athygli en hingað til. Ísland hefur hvorki viðurkennt sjálfstæði Vestur-Sahara né innlimun Marokkó á landsvæðinu.

Flóttamenn frá Palestínu - UNRWA (dagskrárliður 29)

Flóttamannahjálp Sameinuðu þjóðanna (UNRWA) var sett á laggirnar í lok árs 1949 í kjölfar skiptingar Palestínu og stofnunar Ísraelsríkis. UNRWA veitir grunnþjónustu á borð við menntun, félags- og heilbrigðisþjónustu til 4,1 milljónar palestínskra flóttamanna sem búa á Gaza-ströndinni, Vesturbakkanum, Jórdaníu, Líbanon og Sýrlandi. Um 25.000 manns starfa hjá UNRWA og er starfsemin umfangsmesta verkefni Sameinuðu þjóðanna í Miðausturlöndum.

Áherslur Íslands

Íslensk stjórnvöld hafa ávallt stutt starfsemi UNRWA og á síðustu árum aukið frjáls framlög sín til verkefnisins. Ísland hefur verið í hópi annarra norrænna ríkja, ríkja Evrópusambandsins og meirihluta vestrænna ríkja og greitt atkvæði með ályktunartillögum um aðstoð við Palestínuflóttamenn og starfsemi UNRWA. Íslensk stjórnvöld eru þó mótfallin því að ályktunartextar um málefni Palestínumanna séu misnotaðir í pólitískum tilgangi til þess að draga taum annars deiluaðila meðan vonir standa til að sættir náist og varanlegum friði verði komið á.

Upplýsingamiðlun Sameinuðu þjóðanna (dagskrárliður 32)

Ísland tók árið 2005 í fyrsta sinn sæti í upplýsinganefnd Sameinuðu þjóðanna, en hún mótar stefnu í upplýsingamiðlun Sameinuðu þjóðanna. Hún heyrir undir 4. nefnd. Meðal helstu viðfangsefna nefndarinnar var áframhaldandi hagræðing í rekstri upplýsingadeildar SÞ, mótun nýrrar stefnu í rekstri bókasafna, aukin tölvuvæðing og opnari aðgangur. Sú stefna hefur verið kölluð "From Collections to Connections" eða "frá söfnun til sambanda" og er þar vísað í aukinn aðgang að gögnum í rafrænu formi.

Áherslur Íslands

Ísland hefur lagt áherslu á að það sé veigamikill þáttur í lýðræðislegri uppbyggingu Sameinuðu þjóðanna að almenningi um allan heim verði kynnt skipulag þeirra og starfsemi og að þess verði gætt að engin ríki verði útundan vegna skorts á tæknivæðingu.

Það er hins vegar mikilvægt að fjárveitingar til upplýsingastarfs verði nýttar til hins ítrasta og að í þeim tilgangi verði beitt hagræðingu í rekstri og nútíma upplýsingatækni virkjuð hvar sem við verður komið.