MÁLEFNI 5. NEFNDAR (fjárhags- og stjórnunarmál)

Fjárhagsleg staða Sameinuðu þjóðanna (dagskrárliðir 114 og 116)

Slæm lausafjárstaða hefur staðið almennum rekstri Sameinuðu þjóðanna og rekstri margra mikilvægra verkefna þeirra fyrir þrifum um langt skeið. Því valda vanskil margra aðildarríkja á skylduframlögum. Mestu munar um vanskil Bandaríkjastjórnar sem nema nú um 1,2 milljarði Bandaríkjadala, en Bandaríkin borga um 22 af hundraði rekstrarframlaga Sameinuðu þjóðanna. Japan hefur einnig skuldað umtalsverðar upphæðir vegna friðargæsluframlaga en það ríki greiðir um 19,5 af hundraði til rekstrar Sameinuðu þjóðanna. Flest önnur vestræn ríki greiða framlög sín á gjalddaga eða a.m.k. innan árs frá álagningu. Miklar deilur hafa staðið um fjárlög og fjárhagsleg mál Sameinuðu þjóðanna, m.a. um endurbætur á rekstri stofnunarinnar og þak sem sett var á eyðslu af fjárlögum en var lyft í júní 2006. Deilurnar og greiðsluþakið ollu áhyggjum um að stofnunin myndi lenda í rekstrarörðugleikum sumarið 2006 og raunin er sú að ef ofangreind ríki greiða ekki skuldir sínar mun það valda stofnuninni verulegum erfiðleikum og fjárhagsvandræðum veturinn 2006−2007. Þótt greiðslustaða hafi batnað lítils háttar hvað varðar framlög til almenns rekstrar vantar mikið upp á að skylduframlög til friðargæslu skili sér tímanlega.

Áherslur Íslands

Ísland hefur alltaf greitt framlög sín til almenns rekstrar Sameinuðu þjóðanna skilvíslega. Það er afstaða íslenskra stjórnvalda að mikilvægt sé að öll ríki greiði framlög sín að fullu og tímanlega eigi Sameinuðu þjóðirnar að geta rækt hlutverk sitt.

Fjárhagsáætlun Sameinuðu þjóðanna tvíærið 2006 -2007 (dagskrárliður 118)
Fjárhagsáætlun Sameinuðu þjóðanna skiptist í áætlun fyrir almennan rekstur, rekstur friðargæslusveita, rekstur stríðsglæpadómstóla og frjáls framlög til einstakra verkefna. Þessu til viðbótar hefur bæst við nýr útgjaldaliður, Capital Master Plan, sem er áætlun um endurgerð höfuðstöðvanna í New York; allsherjarviðgerð skrifstofuhússins, smíði nýrra fundarsala og nýs skrifstofuhúss sunnan núverandi bygginga. Um verður að ræða verkefni til 20−30 ára sem talið er að geti kostað allt að 1,6 milljörðum Bandaríkjadala.

Fjárhagsáætlun fyrir almennan rekstur Sameinuðu þjóðanna er jafnan gerð til tveggja ára í senn en er endurskoðuð þess á milli. Verulega hefur verið tekist á í 5. nefnd um útgjöld og fjárlög samtakanna þar sem vestræn ríki eru í fararbroddi fyrir því að reynt verði að stilla útgjöldum í hóf og leitast við að ná fram sparnaði á móti nýjum útgjaldaþáttum. Þetta er í samræmi við lokaskjal leiðtogafundarins frá 2005 og vinna að því að ná þessum markmiðum mun halda áfram.

Starfsmenn í föstum stöðugildum á aðalskrifstofu Sameinuðu þjóðanna í New York eru nú nálægt 7.500 talsins, en annar eins fjöldi í öðrum störfum, tímabundnum eða verkefnaráðnir.

Áherslur Íslands

Það hefur verið sjónarmið íslenskra stjórnvalda að öll stjórnsýsla Sameinuðu þjóðanna skuli vera sem skilvirkust og nýjustu upplýsingatækni beitt sem skyldi. Ísland hefur því stutt hugmyndir um niðurskurð, endurskoðun verkefna, einföldun stjórnunar, bætta mannauðsstjórnun og fleira sem bætt getur starfsemi og rekstur stofnunarinnar.

Framlög aðildarríkja - álagningarkvarði (dagskráliður 121)

Það er meginregla við álagningu framlaga aðildarríkja til rekstrarkostnaðar Sameinuðu þjóðanna, sem og til friðargæslu og dómstóla, að öll ríki axli réttlátar byrðar, en hlutfallið ráðist af greiðslugetu. Þó hafa verið settar reglur um hámark og lágmark. Ekkert ríki greiðir meira en 22% heildarútgjalda og ekkert minna en 0,001%. Tíu hagstærðir eru notaðar til grundvallar útreikningi álagshlutfalls, svo sem íbúafjöldi, landsframleiðsla, hagvöxtur o.fl. Útreikningar eru gerðir annað hvert ár og framlög ákvörðuð til tveggja ára í senn.

Ákvörðun framlagskvarða hefur jafnan valdið nokkrum deilum. Mörg ríki hafa kvartað undan því að hann taki ekki nægjanlegt mið af efnahagslegu mótlæti sem þau hafi orðið fyrir, en segja má að í hvert sinn sem framlagshlutfall ríkis eykst sé það vegna efnahagsbata í viðkomandi landi. Japönsk stjórnvöld hafa um nokkra hríð haldið því fram að hlutfall þeirra af framlögum til SÞ sé of hátt (19,5%) og vilja fá það lækkað en margir álíta að Japanir vilji með þessu undirstrika kröfu sína um fast sæti í öryggisráðinu. Endurskoðun á framlagakvarðanum er í gangi og útkomu úr þeirri endurskoðun gæti fylgt breyting á framlögum aðildarríkja, þ.m.t. Íslands.

Áherslur Íslands

Stefna íslenskra stjórnvalda hefur verið sú að það sé grundvallaratriði að öll aðildarríki leggi sitt af mörkum - eftir getu. Ísland er í hópi þeirra þjóða sem greiða hæst framlög ríkja heims miðað við fólksfjölda. Greiðsluhlutfall Íslands er nú 0,034% af útgjöldum Sameinuðu þjóðanna.

Endurskoðun á stjórnunar- og fjárhagslegri skilvirkni Sameinuðu þjóðanna (dagskrárliður 115)
Hluti af þeirri heildarendurskoðun á rekstri og stjórnun SÞ sem staðið hefur yfir hefur beinst að innri rekstrarmálum stofnunarinnar, þ.m.t. innra eftirliti, innkaupaaðferðum, stjórnunarlegri ábyrgð o.fl. Unnið hefur verið að tillögum til að hindra að spilling og svik geti þrifist hjá stofnuninni, til að auka gagnsæi í starfi og auka siðferðislega ábyrgð starfsmanna, m.a. með stofnun sérstakrar siðaskrifstofu (Ethics Office).

Áherslur Íslands

Ísland hefur stutt allar tillögur sem miða að því að bæta og nútímavæða rekstur SÞ.